Biyokimya Laboratuvarı

Acil, Klinik ve Polikliniklerde, hastalardan istenen testler için, Laboratuvar Bilgi Sistemi (LBS)-hasta sayfasında “tetkik” menüsü seçilerek test veya testlerin adı, kısaltması veya kodu girilerek istek yapılır.

Acil’den gelen biyolojik örnekler (kan, BOS, idrar, vb), pnömatik sistemle doğrudan Biyokimya-Acil Laboratuvarına ulaştırılır. Sorumlu teknisyen tarafından barkodlanan örnekte çalışılacak testler, LBS’de görülebilir.

Klinik hastalarına ait biyolojik örnekler (kan, BOS, idrar, vb), pnömatik sistemle doğrudan Merkezi Laboratuvar – Örnek Kabul ve Tasnifleme Birimine ulaştırılır. Bu Birimde örnekler barkodlanarak çalışılacağı laboratuvara göre ayrılır ve Biyokimya Laboratuvarına yönlendirilir.

Polikliniklerden yapılan test isteklerinin LBS’ye kaydı yapıldıktan sonra; hastalar, Örnek Alma Ünitelerine yönlendirilir. Örnek Alma Ünitelerinde uygun örnek kaplarına alınan ve barkodlanan biyolojik örnekler, sürekli olarak pnömatik sistemle doğrudan Merkezi Laboratuvar – Örnek Kabul ve Tasnifleme Birimine ulaştırılır. Bu birimde toplanan örnekler, çalışılacağı laboratuvarlara göre ayrılır ve Biyokimya Laboratuvarına yönlendirilir.

Biyokimya Laboratuvarına ulaşan barkodlu örnekler, Laboratuvar alt bölümleri (Rutin, İlaç düzeyleri, CBC, Hormon ve İdrar)’ne göre ayrılır.

Barkodlanmış örnekler, otoanalizörlerde çalışılır ve onaylanan sonuçlar LBS’ye aktarılır. Acil, Klinik ve Poliklinikler, onaylanmış sonuçlara LBS yoluyla ulaşabilir.

KAN ÖRNEKLERİ

Ven, arter veya kapiller damarlardan alınan kan örneklerinden elde edilen serum, plazma, tam kan, eritrosit veya lökosit paketleri, laboratuvarlarda en çok kullanılan biyolojik örneklerdir. Genelde venöz kan, rutin biyokimya ve hormon testleri; kapiller kan, periferik yayma ve arteriyel kan da, kan gazı analizleri için alınmaktadır.

Kan, venlerden iki şekilde alınabilir:

1. Enjektör iğnesiyle alınıp tüplere boşaltılır.
2. İğne ucu ile doğrudan vakumlu tüplere alınır.

Vakumlu tüpler; katkı maddesi içerip içermemesi, içerdiği katkı maddesi (antikoagülan, koruyucu) ve hacim (alınacak kan miktarı) gibi farklı özelliklere sahiptir ve kapak rengine göre birbirinden ayrılırlar:

Kapak Rengi		Tüp İçeriği	Örnek Miktarı	Kullanım Amacı
	Kırmızı	Boş kuru tüpler Silikon kaplı tüpler	5-6 mL	Serum eldesi (serumda yapılan tüm testler için ve otoanalizörlerde kullanılır)
	Sarı	Separatör jel içeren tüpler (SST)	5.0 mL	Serum eldesi (serumda yapılan testlerde ve otoanalizörlerde kullanılır)
	Mor	5.40 mg K2EDTA 0.75 mg K2EDTA	3.0 mL 0.6 mL	Tam kan/plazma eldesi (CBC cihazlarında kullanılır)
	Mavi	0.2 mL, 0.109 M (%3,2) Na3-Sitrat 0.3 mL, 0.109 M (%3,2) Na3-Sitrat	1.8 mL 2.7 mL	Plazma eldesi (koagülasyon cihazlarında kullanılır)
	Siyah	0.4 mL, 0.109 M (%3,2) Na3-Sitrat	1.6 mL	Tam kan eldesi (ESR tayininde kullanılır)
	Yeşil	Li / NH4 Heparin	4.5 mL	Tam kan/plazma eldesi (kan gazı cihazlarında kullanılır)
	Gri	12.0 mg Potasyum oksalat ve 15.0 mg Sodyum fluorür	6.0 mL	Tam kan eldesi (glukoz ölçümünde kullanılır)

Kan gazı testleri için, 100 U heparin içeren plastik enjektörlere 3 mL ya da 50 U heparin içeren enjektörlere 1 mL kan çekilebilir.

Tam kan veya plazma eldesi için, laboratuvar testine uygun antikoagülanın seçimi çok önemlidir. Çünkü bazı antikoagülanlar, plazmada yapılacak bazı analizleri bozabilirler:

Heparin

• Asit fosfataz, laktat dehidrojenaz ve izositrat dehidrojenaz aktivitelerini bozar.
• Ca ile EDTA arasında kompleks oluşumuna dayalı Ca ölçümlerini, kompleks oluşumunu engelleyerek bozar.
• Serbest T3 ve T4 seviyelerini yükseltir.

EDTA

• Ca, Fe ve Mg ölçümlerinde kullanılmamalıdır.
• EDTA’lı kanda potasyum konsantrasyonu yanlış olarak yüksek bulunur.
• Alkalen fosfataz ve kreatin kinaz aktivitelerini inhibe eder.

Trisodyum sitrat

• Ca ile şelat yaptığı için kalsiyum ölçümlerinde kullanılmamalıdır.
• Alkalen fosfataz ve aminotransferaz (ALT, AST) aktivitelerini inhibe eder.

Potasyum oksalat

• Oksalatlı kanda Hb ve hematokrit tayini, eritrosit ve lökosit sayımı yapılabilir.
• Oksalatlı kan, yayma preparatlarda kullanılamaz (lökositlerin nükleuslarında dejenerasyon ve eritrosit membranlarında çentiklenme oluşturur).
• Alkalen fosfataz, amilaz, laktat dehidrogenaz, asit fosfataz vb. enzimleri inhibe eder.

Vakumlu tüplerin kapak renkleri birbirine karıştırılmamalı ve belli bir sıra ile kan alınmalıdır. Önce katkı maddesiz tüplere, sonra katkı maddeli tüplere kan alınmalıdır:

1. Steril kan kültürü tüpleri
2. Düz tüpler (Kırmızı/Sarı kapaklı)
3. Mavi kapaklı tüpler (Koagülasyon)
4. Yeşil kapaklı tüpler (Heparin)
5. Mor kapaklı hematoloji tüpleri (EDTA)
6. Gri (K-oksalat ve NaF içeren) kapaklı tüpler

• Kanın, antikoagülanlı vakumlu tüplerin işaretli çizgisine kadar dolmasına dikkat edilmelidir.
• Kan ile doldurulan tüpler, yavaşça 5–6 kez alt üst edilerek özenle karıştırılmalıdır.
• Tüpler kesinlikle çalkalanmamalıdır!

Yapılacak analizin özelliğine göre idrar toplanır:

• Herhangi bir anda ve kantitatif analiz için idrar örneği (spot idrar): Sabah idrarı uygundur. Daha konsantre olan bu idrarda nadiren çıkan maddeler kolayca tespit edilebilir. Spot idrar ve gaita örneklerinin laboratuvara çabuk ulaşması gerekir.
• 2, 4, 24 saat gibi belli sürelerde çıkarılan idrar örneği: Kantitatif analizler için kullanılır. Hastaya toplama şekli iyice anlatılmalıdır. Toplama sırasında hastaya gereken diyet de uygulanabilir.

24 saatlik idrar toplamak için temiz ve koyu renkli kaplar kullanılmalıdır. Renkli kap bulunamazsa, idrar kabı karanlık bir yerde saklanmalı veya kabın etrafı karbon kağıdı ile sarılmalıdır.

• Poliklinik hastalarında 24 saatlik idrarda yapılacak tetkikler için, 24 saatlik idrarın tamamı karıştırılarak örnek alma ünitelerine teslim edilmelidir.
• Yatan hastalarda 24 saatlik idrar karıştırılıp hacmi belirlenir, yazılır ve idrar kabına yaklaşık 10 mL idrar konularak Merkezi Laboratuvar Örnek Kabul ve Tasnifleme Birimine gönderilir.
• Bebekler ve küçük çocukların idrarı özel torbalar içinde toplanır. Ticari olarak sağlanan bu torbalar, çocuğun genital organlarının etrafına yapıştırılır. Çocuk idrarını yaptıktan sonra bekletilmeden laboratuvara iletilir.
• İdrar yollarının tıkandığı hastalarda idrar, mesaneden kateterle alınır. Bu tip idrar örnekleri, ilgili hekimler tarafından toplanır.

İdrar örneklerinin korunması

• İdrarın soğukta saklanması, hemen her analiz için koruyucu nitelik sayılır.
• 24 saatlik idrarda kantitatif olarak tayin edilecek bazı maddelerin yapısının değişmemesi veya yıkımının önlenmesi için, idrar toplama kaplarına uygun bir koruyucunun eklenmesi gerekir. Bu koruyucular, analitlere göre farklı olabileceğinden; idrarda ölçülecek parametre için koruyucu gerektiğinde, laboratuvara danışılmalıdır:

• BOS’ta istenecek tüm tetkikler için aynı anda kan örneği de gönderilmesi gerekmektedir.
• BOS’ta glukoz, hiç vakit geçirilmeden tayin edilmeli ve aynı anda kan glukozu da ölçülmelidir.

Solunumsal ve metabolik hastalıkların klinik izlemi, genelde kandaki O₂ ve CO₂’nin parsiyel basınçları (kan gazları)’nın hızlı ve doğru ölçümüne bağlıdır. Kan gazları, solunumun yeterli olup olmadığını gösterdiği gibi, asit/baz dengesi bozukluklarının tanı, takip ve tedavisinde de önemli rol oynar.

Bir kan gazı analizinde PaO₂, PaCO₂, pH ve HCO₃^- ölçülmektedir. PaO₂ ve PaCO₂ değerleri mm Hg, torr veya kilo paskal (kPa) olarak; HCO₃^- değerleri de mmol/L olarak ifade edilir.

• Kan gazlarının ölçümü için, arteriyel veya venöz kan örnekleri, genellikle ekstremite damarlardan alınır. Arteriyel kan alımı, tıbben riskli bir uygulama olduğundan; deneyimli kişilerce yapılmalıdır.
• Arteriyel kan, en sık radial arterden alınır. Allen testi yapılarak ulnar arter kolleteralleriyle elde yeterince kanlanma olup olmadığı görülmelidir: Ulnar ve radial artere elde solukluk oluşuncaya dek uygulanan basınç kaldırıldığında; el doğal renginde olmalıdır. Aksi takdirde, hastanın radial arterini kullanmak sakıncalıdır.

Ulnar arterin yetersiz kaldığı durumlarda, olası bir radial arter tıkanıklığı ciddi sonuçlara yol açabilir. Brakiyal ve femoral arterlerden de kan alınabilir; ancak hava embolisi ve benzeri durumlarda, komplikasyonlar daha ciddi olabilir.

• Arteriyel kan, daima enjektörle alınmalı ve turnike kullanılmamalıdır.
• Damara girdikten sonra enjektörün pistonu çekilmemelidir. Çünkü arterin kan basıncı, kanın enjektöre dolmasını sağlayacaktır.
• Venöz kan alımı sırasında kullanılan turnike, bir iki saniyede gevşetilmelidir. Sürenin uzaması veya yumruğun sıkılması gibi kas hareketleri, venöz PO₂ ve pH’da düşmeye yol açacaktır.

• Arter ve ven kanlarının, anaerobik ortamda 1,0 veya 5,0 mL’lik liyofilize heparin içeren steril enjektörlerle alınması, en uygun yöntemdir.
• Sıvı heparin kullanıldığında, enjektörün boyutu ile enjektördeki heparin ve kanın miktarı önem kazanır. Enjektöre çekilen sıvı heparin ile enjektörün içi yıkandıktan sonra, bu heparin enjektörün içindeki havayla birlikte boşaltılmalıdır. Bu yolla, mL kan başına 0,05 mg heparin olacak şekilde, yeterli antikoagülasyon sağlanacaktır (EDTA, sitrat ve diğer antikoagülanlar, kan pH’sını değiştirir).
• Enjektördeki heparin tam boşaltılmadığında veya enjektöre az miktarda kan çekildiğinde; sıvı heparine bağlı dilüsyon nedeniyle, özellikle PCO₂ değerleri etkilenecek ve kan pH’sı yanlış olarak düşük çıkacaktır.

Kan alımı sırasında, kanın hava ile temasını önlemek ya da en aza indirmek gerekir. Çok dikkat edilse bile, enjektördeki kan örneği, iğnenin içinde veya enjektörün boyun kısmında kalan hava ile temas edebilir. Kan alındıktan hemen sonra, enjektördeki hava kabarcığı yavaşça dışarı atılmalı ve iğnenin ucu sakız, cam macunu, sabun, tıpa gibi hava geçişine engel olacak bir materyalle kapatılmalı; iğne kesinlikle bükülmemelidir. Çünkü, arter kana göre, kuru havadaki PCO₂ çok daha düşük; buna karşılık PO₂ (~155 mm Hg), yaklaşık 60 mm Hg daha yüksektir. Bu nedenle, normal oda havasını soluyan bir kişiden alınan kan, havayla temas ettiğinde, kanın CO₂ içeriği ve PCO₂ miktarı azalırken; O₂ içeriği artacaktır. Diğer taraftan, O₂ tedavisi vb. nedenlerle kan PO₂ düzeyi 150 mm Hg’dan yüksek olan kişilerde kanın havayla teması, O₂ miktarının düşmesine yol açacaktır.

Kan kaybını en aza indirmek için, bazen arteriyel kan yerine kapiller kan da alınabilir. Vazodilatasyonu ve yeterli kan akımını sağlamak amacıyla, kan alınacak bölge, 10 dakika süreyle 45°C sıcaklıkta tutulmalıdır. İlk damla silindikten sonra, kendiliğinden gelen kan, liyofilize heparin içeren kapiller tüplere alınmalıdır. Ancak aşağıdaki durumlarda, venöz kanın kapiller kana karışma riski nedeniyle, kapiller kan kullanılmamalıdır:

1. Sistolik kan basıncı, 95 mm Hg’nın altında olanlarda,
2. Vazokonstrüksiyonu olan olgularda,
3. O₂ tedavisi alanlarda,
4. Yenidoğanlarda ilk birkaç saat içinde,
5. Respiratuvar distress sendromu olan bebeklerde.

• Hematomu önlemek için, enjektör iğnesinin çıktığı yere en az 5 dakika kuvvetli basınç uygulanmalıdır.
• Arteriyel, venöz ya da kapiller kan alındıktan sonra, mikro pıhtıların oluşmaması için, enjektör alt üst edilerek karıştırılmalıdır.
• Etiketlenen enjektör üzerine hasta ismi yazılmalı ve istek formu hazırlanmalıdır.
• Bu kurallara uygun şekilde alınmış kan örnekleri, hızla laboratuvara ulaştırılmalı ve analiz 15-30 dakika içinde sonuçlandırılmalıdır.
• Yeni alınmış bir kan örneği, çeşitli sıcaklıklarda bir saat bekletildiğinde, aşağıdaki tabloda verilen değişiklikler gözlenmektedir:

• Bu değişikliklerin başlıca nedeni, metabolizmalarına devam eden eritrosit, lökosit, trombosit ve retikülosit gibi kan hücrelerinin, O₂ tüketmesi ve CO₂ üretmesidir. Bu durum, kan örneğinin O₂, CO₂ ve pH değerlerini değiştirecektir. Glikoliz nedeniyle glukoz düzeylerindeki azalma ve laktat düzeylerindeki yükselme de, pH’nın düşmesine eşlik edecektir.
• Bekletilmesi gereken kan örnekleri, kesinlikle oda sıcaklığında bırakılmamalı; glikolizi inhibe etmek için, ya buzlu su içinde ya da soğuk zincirle taşınmalıdır.